Từ những năm đầu của thế kỷ XX, đã có nhiều cuộc tìm kiếm, thăm dò và khai quật của các học giả người Pháp tiến hành trên một phạm vi rộng lớn nghiên cứu về văn hoá Chăm pa. Tuy nhiên, chưa thấy một tài liệu nào đề cập đến các di tích lò nung và sản phẩm gốm cổ. Đến cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, những lò gốm cổ mới được khai quật khảo cổ. Gò Sành là địa điểm phát hiện đầu tiên trong quần thể di tích lò gốm cổ Chăm pa Bình Định.

Vào những năm 70 của thế kỷ XX, giới nghiên cứu mới biết đến gốm Chăm qua sưu tập của Linh mục Mai Văn Tôn sưu tầm được quanh kinh đô Trà Kiệu (Quảng Nam). Nhưng trong sưu tập của ông, người ta cũng chỉ biết đến sản phẩm đất nung (không có sản phẩm gốm tráng men). Đến những năm 80 của thế kỷ XX, Raxana Brown – một nhà nghiên cứu gốm cổ Đông Nam Á, là người đầu tiên đề cập đến các sản phẩm gốm men của người Chăm, trên cơ sở những hiện vật gốm trong bộ sưu tập gốm cổ của ông Hà Thúc Cần có nguồn gốc tại Gò Sành. Trong luận án tiến sĩ của bà dưới đầu đề “Gốm Đông Nam Á niên đại và giám định”, địa danh Gò Sành – nơi sản xuất ra những sản phẩm ấy, mới thực sự gây được sự chú ý của giới nghiên cứu trong và ngoài nước.

Gò Sành là một xóm của làng Phong Đông thôn Phụ Quang xã Nhơn Hoà huyện An Nhơn. Tục danh Gò Sành được đặt cho vùng đất này bỡi vì nơi đây mảnh sành gần như ken dày trên mặt và trong lòng đất. Gò Sành nằm về hướng Tây huyện An Nhơn, cách thị trấn Bình Định 7km, cách thành phố Quy Nhơn 30 km về hướng Tây Bắc và ở vị trí 13052’ vĩ bắc, 10905’ kinh đông.

Gò Sành là một cồn đất cao, chạy dọc theo bờ Nam sông Côn, hướng Đông Tây. Hiện nay, toàn bộ khu gò là đất thổ cư, ba mặt là ruộng đất canh tác. Phía Bắc giáp sông Côn, phía Đông giáp cánh đồng Gò Lùm, phía Tây và phía Nam giáp đất canh tác hoa màu. Nơi đây là một vị trí rất thuận lợi về giao thông đường thuỷ, một vùng giàu có về nguyên liệu đất sét, xung quanh có nhiều gò đồi, rừng núi nên nguồn dự trữ chất đốt rất lớn. Qua khảo sát, trung tâm gốm cổ Gò Sành có khoảng 20 dấu tích lò nung hiện còn.

Tại Gò Sành, những hiện vật như chén, đĩa, hũ, vò … được người dân địa phương phát hiện trong quá trình canh tác từ rất nhiều đời, và trong dân gian vẫn lưu truyền là đồ Hời (đồ Chàm). Do vậy, nhiều người không dám cất giữ hoặc sử dụng những đồ vật tìm thấy từ trong lòng đất Gò Sành.

 

Đến những năm 1970 –  1971, những chén, đĩa, hũ ấy trở thành một thứ hàng hoá có giá trị về mặt kinh tế, thì một làn sóng đào bới tìm cổ vật tại Gò Sành của người dân địa phương diễn ra nhộn nhịp. Những đồ vật được lấy lên từ lòng đất Gò Sành, đã theo chân những người buôn bán đồ cổ đi vào thị trường mua bán cổ vật lúc bấy giờ. Các nhà chức trách cũng như những người làm công tác nghiên cứu gốm cổ ở miền Nam Việt Nam và một số học giả nước ngoài bắt đầu để mắt đến dòng gốm mới phát hiện này.

 

Người có công báo dẫn phát hiện gốm cổ Chăm pa Gò Sành là ông Nguyễn Hượt, một chủ sưu tập cổ vật tại Quy Nhơn (là bố nhà sưu tập Nguyễn Vĩnh Hảo – chủ nhân nhà trưng bày gốm Gò Sành hiện nay). Tháng 3 năm 1974, một phái đoàn của Viện Khảo cổ học Sài Gòn gồm các ông: Nguyễn Bá Lăng – Giám đốc, Đoàn Văn Xuân – Chánh sự, Nghiêm Thẩm – Quản thủ Viện Bảo tàng Quốc gia Sài Gòn đã đến Gò Sành để khảo sát xác minh. Đoàn đã nghiên cứu những hiện vật được tìm thấy như bát, đĩa, cốc, chén, bình và ngói lá tại các điểm như gò Cây Quăng, gò Cây Thị, gò Cây Me, gò Cây Duối … Không tìm thấy dấu vết lò nung, nên các nhà khảo cổ đã nghi ngờ về chủ nhân của các lò gốm là người Chăm theo lời truyền miệng của người dân địa phương. Lúc bấy giờ, việc đào bới tìm cổ vật tại khu lò gốm cổ Gò Sành được các nhà chức trách sở tại nghiêm cấm. Mặt khác, cơn sốt cổ vật Gò Sành tạm lắng, không  còn hấp dẫn giới buôn đồ cổ như trước đây. Do vậy, việc đào bới tìm cổ vật ở đây không còn diễn ra và gốm cổ Gò Sành lại theo thời gian đi vào quên lãng.

Cuối năm 1990, trong đề tài  nghiên cứu gốm cổ Việt Nam, Viện Khảo cổ học Việt  Nam phối hợp với Bảo tàng Tổng hợp Bình Định lập đề án khai quật nghiên cứu khu di tích này. Để có căn cứ khoa học cho việc xúc tiến khai quật chính thức, tháng 8 năm 1991 Bảo tàng Tổng hợp Bình Định đã có bước điều tra khảo sát các di tích có dấu hiệu là nơi sản xuất gốm ở đây. Đồng thời, đào thám sát đã phát hiện ra một thành lò nung gốm cổ.

 

Tháng 8 năm 1991, Bộ Văn hoá - Thông tin Thể thao và Du lịch cấp giấy phép cho Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Tổng hợp Bình Định tiến hành khai quật. Sau 15 ngày, kết quả cuộc khai quật đã bóc tách khu lò gốm cổ đầu tiên tại Gò Sành. Do hạn chế về thời gian và kinh phí, nên phần bầu đốt của lò chưa được khai quật. Tuy  nhiên, trong đợt khai quật lần này đã thu được một số lượng hiện vật phong phú về loại hình như con kê, bao thơi, cốc, chén, đĩa, bát … và hàng chục ngàn mảnh gốm nhiều loại hình khác nhau.

 

Tiếp tục đề tài nghiên cứu, tháng 8 năm 1992, Viện Khảo cổ học Việt Nam và Bảo  tàng Tổng hợp Bình Định khai quật một lò gốm khác trong quần thể khu di tích Gò Sành. Điểm khai quật có tục danh là gò Cây Mận. Kết quả khai quật đã phát hiện trên cùng một nền lò có nhiều lần cải tạo nền và cấu trúc lò. Trong đợt khai quật này, chỉ mới làm rõ khu lò trên và một phần bờ tường phía Nam khu lò dưới.

 

Tháng 7 năm 1993, tiếp tục khai quật lò Cây Mận và khai quật làm rõ bầu đốt lò Cây Quăng. Lần khai quật này có sự tham gia của một số nhà khảo cổ học người Nhật. Mặt dù, qua các đợt khai quật chỉ giải quyết từng phần của các khu lò gốm, nhưng cũng đã chứng minh được ở Gò Sành, các khu lò gốm cơ bản đều có mẫu số chung về cấu trúc lò cũng như sản phẩm làm ra.

 

Tháng 3 năm 1994, di tích gò Cây Mận được Viện Khảo cổ học Việt Nam, Bảo tàng Tổng hợp Bình Định cùng các nhà khảo cổ học Nhật Bản tiếp tục khai quật. Kết quả,  bóc tách làm rõ từng lò một qua các lần cải tạo lò, từ sớm đến muộn.

Sau khi tư liệu khai quật lò gốm Sò Sành công bố, đã gây được sự chú ý của giới nghiên cứu trong nước và quốc tế, nhất là các nhà khảo cổ quan tâm đến gốm cổ khu vực Đông Nam Á và vùng Trung cận Đông.

 

 

NGUYỄN THANH QUANG

Theo dostbinhdinh.org.vn

 

Xem thêm
    'Trở thành một thương gia thật không dễ dàng, bạn cần sự tin cậy, khả năng thực hiện các đánh giá khôn ngoan và có đạo đức.' (Nhà buôn cổ vật William Chak)
    website statistics